Слободата на медиумите – темел на демократијата, мирот и човековите права
Слободата на медиумите – темСветскиот ден на слободата на медиумите не е само календарска обврска за соопштенија, честитки и декларативни пораки. Тој е ден во кој едно општество треба да се погледне во огледало и да си постави едноставно, но непријатно прашање: дали новинарот може да ја работи својата работа без страв, без закани, без политички притисок, без економско условување и без судски процеси што не бараат правда, туку молк?
На 3 мај, по повод Светскиот ден на слободата на медиумите, Европскиот парламент ја повтори својата определба новинарите да работат безбедно, без закани, насилство и застрашување. Претседателката на Европскиот парламент, Роберта Мецола, порача дека храброста не треба да биде дел од описот на работата на новинарот, иако премногу често тоа станува реалност. Таа ја нагласи важноста на европскиот Закон за слобода на медиумите и анти-SLAPP правилата против злоупотреба на судски постапки насочени кон медиумите.
Оваа порака не е само европска дипломатска формула. Таа ја допира суштината на демократијата. Ако новинарот мора да биде храбар за да постави прашање, тогаш системот има проблем. Ако медиумот мора да пресметува дали вистината ќе донесе тужба, притисок или финансиска казна, тогаш јавниот интерес станува ризик, а не право.
Слободата на медиумите не е привилегија на новинарите, туку право на граѓаните. Новинарот е посредник, но носителот на правото на информираност е јавноста. Кога медиумот е заплашен, граѓанинот е лишен од информации. Кога редакцијата е економски уценета, вистината станува зависна. Кога власта не трпи прашања, демократијата се празни од суштина.
Генералниот секретар на Обединетите нации, Антонио Гутереш, во својата порака по повод Светскиот ден на слободата на медиумите, предупреди:
„Сите слободи зависат од слободата на медиумите. Без неа, не може да има човекови права, одржлив развој ниту мир.“
Тој нагласи дека новинарите ширум светот се соочуваат со цензура, надзор, правно вознемирување, па дури и смртни закани, и повика на посилна заштита на нивните права и создавање свет во кој вистината и оние што ја изговараат ќе бидат безбедни.
И Европската Унија и меѓународните организации предупредуваат дека слободата на медиумите не е апстрактен идеал, туку практичен услов за демократија. Без безбедни новинари нема слободна јавност, а без слободна јавност нема контрола врз моќта.
Во таков контекст, најопасна не е само директната закана, туку и автоцензурата – тивкото повлекување од теми, прашања и истражувања поради страв од последици. Таа не се гледа, но ја менува реалноста. Новинарот не поставува прашање, уредникот избегнува тема, редакцијата се повлекува, а јавноста добива ограничена вистина.
Дополнително, дезинформациите и економската ранливост на медиумите ја прават сликата уште покомплексна. Во таков простор, вистината лесно се меша со пропаганда, а довербата во медиумите се намалува.
Советот на Европа и УНЕСКО јасно истакнуваат дека заштитата на новинарите е директно поврзана со заштитата на демократијата. Таму каде што новинарите се напаѓаат, слабее и јавната контрола, а каде што нападите остануваат неказнети, се охрабруваат нови притисоци.
Затоа, слободата на медиумите не може да остане само тема за еден ден. Таа бара институционална заштита, независно судство, транспарентност, економска стабилност на медиумите и политичка култура која го прифаќа критичкото прашање, а не го казнува.
3 Мај лесно завршува со пораки и декларации. Но вистинскиот тест започнува потоа – кога новинарот ќе постави тешко прашање, а општеството ќе мора да одлучи дали сака удобна тишина или непријатна вистина.
Токму тука започнува слободата – или нејзиното отсуство.ел на демократијата, мирот и човековите права
