Младите во Македонија започнуваат со ризични навики многу порано отколку што се очекува

Истражувањето ЕСПАД 2024, спроведено од Институтот за јавно здравје (ИЗЈ), покажува дека многу ученици во земјава се изложени на ризик од рана употреба на тутун, алкохол и психоактивни супстанци, уште пред да го достигнат тинејџерскиот период. Првата цигара најчесто се пробува на 14 години, но загрижувачки е што дел од децата ја пробале уште на 9 години, а првото искуство со алкохол се случува на само 13 години.

Според податоците од истражувањето, 40,4% од младите во Македонија се активни пушачи, а само 5% успеале да се откажат од цигарите во последните години. Македонија губи околу 4.000 животи годишно како последица од пушење, а според Светската здравствена организација (СЗО), 40% од младите на 14 години веќе пушат.

Загрижувачки е и растот на употребата на електронски цигари – 29,6% од учениците ги користеле барем еднаш, а 11,7% во последниот месец, што претставува зголемување од 21% во 2019 година.

Во однос на алкохолот, 62,7% од учениците го пробале барем еднаш, а 33,2% пријавиле тешко епизодно пиење (пет или повеќе пијалоци) во последните 30 дена. Раната употреба е честа, со 28,5% од учениците кои го имале првото искуство на 13 години или помлади, што укажува на потребата од рана превенција и едукација.

Истражувањето открива и скриени ризици, како употреба на седативи и лекови против болки: 11% од учениците ги користеле седативите со рецепт барем еднаш, 6,6% без лекарски надзор, а 10,1% признале употреба на лекови против болки за „надување“. Употребата на канабис изнесува 5,5%, додека на кокаин 1,5%. Иако процентите се ниски, трендот е стабилен, што укажува на потреба од континуирана превенција.

Коцкањето е уште еден сериозен проблем – 25% од учениците се коцкале за пари во последните 12 месеци, а онлајн коцкањето е застапено кај 15% од учениците, со значителна разлика меѓу момчињата (21%) и девојчињата (9%).

На почетокот на 2025 година беа воведени законски измени со кои основните и средните училишта се обврзани да спроведуваат програми за превенција од злоупотреба на алкохол, тутун и психоактивни супстанци, покрај постојните програми за заштита од насилство и дискриминација. Овие мерки се клучни за намалување на ризиците и заштита на младите од зависности кои можат да имаат долгорочни последици врз нивното здравје и социјален развој.