Што значи победата на Јаков Милатовиќ над Мило Ѓукановиќ за Црна Гора

Јаков Милатовиќ, кандидат за Европа сега, убедливо го победи Мило Ѓукановиќ, лидер на Демократската партија на социјалистите (ДПС) и стана нов претседател на Црна Гора.

Долгогодишниот лидер беше симбол на долгорочна моќ на Балканот, носејќи со себе политичко влијание без оглед на функцијата што ја извршуваше – претседател или премиер на Црна Гора, од 1998 година, кој го водеше ДПС повеќе од две децении.

Новиот претседател, пак, потекнува од партија која е основана пред една година, а во чие име стои зборот Европа, што може да ги открие и идните патишта по кои Милатовиќ би можел да ја води Црна Гора.

Во предизборно интервју за Би-Би-Си тој спомена дека членството во ЕУ е негов приоритет, дека членството на земјата во НАТО го смета за многу важно – и во тоа нема промена.

Милатовиќ ја најавува промената преку подобри односи со соседите, особено со Србија, но и преку позитивни сигнали кон регионалната иницијатива Отворен Балкан, на која Ѓукановиќ жестоко се спротивстави, сметајќи ја оваа асоцијација за проширување на влијанието на официјален Белград.

Ново гласање е на прагот – вонредните парламентарни избори, на кои Црна Гора ќе бара излез од долгата институционална криза, се закажани за 11 јуни, па по нив ќе биде појасно дали претседателскиот мандат на Милатовиќ ќе биде зајакнат со поддршката на владата која суштински ги води политичките земји.

Солзи имаше и во таборот на ДПС, додека приврзаниците на Милатовиќ, но и партијата што го поддржа, славеа на улиците во Подгорица – знамињата на Црна Гора, Србија, па дури и на некои триколори на Сојузна Република Југославија, поранешниот заеднички држава, летале од автомобил.

Иако ДПС сè уште е меѓу партиите со најголема поддршка, нивната моќ по губењето на власта во 2020 година, а потоа и лошите резултати на локалните избори во 2022 година, дополнително беше нагризана со убедливиот пораз на Ѓукановиќ.

„Нема сомнеж дека овие резултати ќе бидат многу дестимулирачки за гласачите на ДПС, дека ќе има натамошен пад за нив – не во толку големи проценти, но ќе бидат значителни“, смета Предраг Зеновиќ, професор по хуманистички студии на Универзитетот во Доња Горица.

Што и носи Милатовиќ на Црна Гора како претседател

Вечерва е ноќта која ја чекаме повеќе од 30 години и да се радуваме на оваа победа на сите нас“, рече Милатовиќ во своето прво обраќање до јавноста.

До него во тој момент стоеја поранешниот премиер Дритан Абазовиќ, лидер на движењето УРА, поранешниот премиер Здравко Кривокапиќ, лидерот на Демократскиот фронт Андрија Мандиќ и Алекса Бечиќ од Демократска Црна Гора.

Сите тие се важни актери на парламентарните избори во 2020 година, кога ДПС ја загуби власта за прв пат по 30 години.

Кривокапиќ тогаш стана премиер, но неговата влада брзо падна и следеше период на институционална криза, кога сите поминуваа повеќе време во конфликти отколку во политичка стабилност.

„Ако на претседателските избори гледаме како лакмусов тест за оние на 11 јуни, тогаш ова дефинитивно значи консолидација на парламентарното мнозинство од 2020 година, иако дел од колачот сега дефинитивно ќе оди во Европа“, вели Зеновиќ.

Тоа е движење основано во 2022 година, чии лидери – Милојко Спајиќ и Милатовиќ – беа министри во владата на Кривокапиќ.

„Тука особено ќе биде важна стабилизирачката улога на Милатовиќ“, додава тој, пишува „Данас.рс“.

„Функцијата на претседателот во Црна Гора е ограничена, но тој сепак дава мандат да формира нова влада – во овој нов ангажман, без кохабитација, полесно може да следи формирање на нова извршна власт.

Кохабитација значи ситуација кога претседателот на државата не доаѓа од коалицијата што ја формира владата, што генерално значи многу политички компликации.

Таква поставеност има во Црна Гора од 2020 година, со Ѓукановиќ како претседател, а неговите противници во две влади – на Кривокапиќ и на Абазовиќ (иако ДПС и даде малцинска поддршка на втората).

Владата на Абазовиќ падна во август 2022 година, кога ДПС не ја поддржа поради потпишувањето на Основниот договор со Српската православна црква, документ со кој се гарантира сопственоста на СПЦ на црквите и манастирите на територијата на Црна Гора.

Зеновиќ додава дека победата на Милатовиќ може да доведе до уште една промена, која ја нарекува „симболична“.

„Мислам дека ќе се води од значително поумерена, толерантна и инклузивна политичка реторика од Ѓукановиќ.

Поразот на неприкосновената ДПС на изборите во 2020 година се случи на бранот протести на српската заедница – која долго време го обвинува Ѓукановиќ за дискриминација – пред се поради контроверзниот Закон за слобода на вероисповед.

За тоа време Ѓукановиќ тврди и дека во неговите ставови „нема антисрпизам“, туку дека е само „против големосрпската политика“.

„Тоа заострување на националната, верската, идентитетската и етничката смисла и донесе пораз на ДПС, а тоа што голем број луѓе се мобилизираа околу верско-идентитетската тема го чинеше Ѓукановиќ многу“, смета Зеновиќ.

На 11 јуни гласачите во Црна Гора повторно ќе се „дружат“ со гласачките ливчиња.

По добрите резултати на локалните избори во 2022 година, кога ја добија функцијата градоначалник на Подгорица, сега и претседател на државата, можно ли е Европа сега да ја добие премиерската функција и со тоа да ги заврши трите најважни функции во државата?

„Прашањето е дали тоа навистина ќе се случи, дали другите политички актери ќе дозволат ваква концентрација на моќ“, смета Зеновиќ.

Нивниот најверојатен кандидат ќе биде лидерот на движењето Милојко Спајиќ, кој всушност беше прва опција на претседателските избори.

Неговата кандидатура беше одбиена поради проблеми со престојот во Србија, па наместо тоа во трката влезе Милатовиќ – и победи.

Зеновиќ предупредува дека трпението на опозициските гласачи во 2020 година е „некаде при крајот“, што значи дека „ќе има голем притисок брзо да се дојде до владата“.

„Прашањето е што ќе се случи ако Европа сега инсистира да има луѓе на сите позиции, се зависи од резултатите на изборите и од динамиката што ќе се случи во тој процес.

Дали Ѓукановиќ ќе ја предводи листата на ДПС се уште не се знае.

Нејзиниот коалициски капацитет ќе биде многу мал, бидејќи нема ниту промена во реториката ниту промени во самата партија.

Една од опциите за која се повеќе се шпекулираше пред претседателските избори би можела да биде коалиција со најголемите довчерашни непријатели – Демократскиот фронт на Андрија Мандиќ, близок до официјален Белград. Мандиќ и Ѓукановиќ, иако долгогодишни ривали, често си испраќаа помирувачки тонови за време на кампањата.

Фото: EPA-EFE/BORIS PEJOVIC