Добива ли Македонија нова афера за прислушување
Повеќе од две децении, македонската политичка сцена е прогонувана од серија скандали со масовно нелегално прислушување, кои не само што ги уриваа владите и ги прекројуваа политичките кариери, туку и длабоко ја поткопаа довербата на граѓаните во институциите и владеењето на правото. Од аферата „Големо уво“ во 2000-тите до колосалниот скандал со „бомбите“ во 2015 година, овие афери оставија трајни лузни врз кревката македонска демократија, а нивните судски разрешници до ден-денес се предмет на контроверзии и чувство на неисполнета правда.
Сагата започна во 2000 година со аферата „Големо уво“, кога тогашниот опозициски лидер Бранко Црвенковски (СДСМ) ја обвини владата на Љубчо Георгиевски (ВМРО-ДПМНЕ) за незаконско следење на комуникациите на стотици политичари, новинари и јавни личности. Иако скандалот предизвика сериозен политички потрес, неговата судска разрешница беше симболична – тогашната министерка за внатрешни работи, Доста Димовска, и друг висок функционер во МВР беа обвинети, но подоцна аболицирани од претседателот Борис Трајковски, поставувајќи преседан на неказнивост што ќе се повторува во годините што следеа.
Вистинскиот политички земјотрес се случи во пролетта 2015 година. Тогашниот лидер на опозицијата, Зоран Заев, започна со објавување на проектот „Вистината за Македонија“, серија од аудиоснимки од нелегално прислушувани разговори, популарно наречени „бомби“. Овие снимки, кои според обвиненијата биле нарачани од врвот на тогашната власт предводена од премиерот Никола Груевски и неговиот прв братучед, директорот на Управата за безбедност и контраразузнавање (УБК), Сашо Мијалков, открија шокантни размери на злоупотреба на моќта.
Јавноста беше сведок на разговори кои сугерираа на местење избори, директна контрола врз судството и обвинителството, политички мотивирани апсења, како она на Љубе Бошкоски, брутална пресметка со неистомислениците, како уривањето на комплексот „Космос“ на бизнисменот Фијат Цаноски, и целосна партизација на државните институции. Се проценува дека биле прислушувани над 20.000 граѓани – политички противници, новинари, активисти, па дури и министри од сопствените редови.
Објавувањето на „бомбите“ предизвика масовни граѓански протести, познати како „Шарената револуција“, и длабока политичка криза. Под притисок на меѓународната заедница, првенствено на САД и ЕУ, четирите најголеми политички партии го постигнаа т.н. Пржински договор. Овој договор предвидуваше формирање на преодна (техничка) влада која ќе организира предвремени парламентарни избори и, клучно, формирање на Специјално јавно обвинителство (СЈО), на чело со обвинителката Катица Јанева. Задачата на СЈО беше да ги истражи и процесуира кривичните дела кои произлегуваа од содржината на незаконски прислушуваните материјали.
СЈО отвори низа истраги и покрена повеќе обвиненија против највисоките претставници на тогашната власт. Централен случај беше „Таргет-Тврдина“, кој се однесуваше на самото нелегално прислушување и на уништувањето на опремата со која било извршено. Во февруари 2021 година, Основниот кривичен суд во Скопје донесе првостепена пресуда со која ги осуди обвинетите на високи затворски казни. Сашо Мијалков беше осуден на 12 години затвор, а поранешната министерка за внатрешни работи Гордана Јанкулоска на 4 години.
Сепак, надежта за конечна правда беше сериозно разнишана. Во декември 2022 година, Апелациониот суд во Скопје, повикувајќи се на „суштествени процедурални повреди“, ја укина првостепената пресуда и го врати случајот на повторно судење. Оваа одлука предизвика гнев и разочарување во јавноста.
Конечниот удар врз случајот дојде со контроверзните измени на Кривичниот законик во 2023 година, кои скратија роковите за застареност за одредени кривични дела. Како резултат на тоа, во октомври 2023 година, Кривичниот суд констатираше застареност за клучните дела за кои се гонеа дел од обвинетите во „Таргет-Тврдина“, вклучително и за Сашо Мијалков, со што тие дефинитивно избегнаа одговорност за масовното прислушување.
Судбината на СЈО, исто така, беше турбулентна. Институцијата која беше симбол на надежта за правда, го заврши својот мандат во 2020 година, а нејзиниот кредибилитет беше нарушен со скандалот „Рекет“, во кој беше вмешана и самата шефица Катица Јанева. Предметите на СЈО беа преземени од редовното Обвинителство за гонење организиран криминал и корупција, но динамиката и исходот од многу од нив останаа далеку од очекувањата на јавноста.
Денес, децении по првото „Големо уво“ и години по политичкиот цунами предизвикан од „бомбите“, Македонија сè уште ги чувствува последиците. Аферите со прислушување не само што ја разоткрија длабоката испреплетеност на партијата, државата и криминалот, туку и ја покажаа ранливоста на правниот систем. Чувството на неказнивост и неисполнета правда останува да лебди, служејќи како мрачен потсетник за тоа колку лесно може да се изгуби довербата во демократските институции и колку тешко таа потоа се враќа.
