Исар Марвинци: Археолошкиот бисер на југот што сè уште ги крие своите антички тајни
Ридот над валандовското село Марвинци чува остатоци од моќен град кој опстојувал со милениуми. Но, и покрај исклучително богатите откритија, вистинското име на оваа древна метропола останува предмет на научна дебата, додека нејзиното богатство со децении е мета на илегални ископувања.
На само неколку километри од Валандово, сместен на доминантна височина покрај реката Вардар, се наоѓа Исар Марвинци – еден од најзначајните повеќеслојни археолошки локалитети во Македонија. Овој простор не е само нем сведок на минатото; тој е отворена книга која раскажува за континуиран живот од раното железно време, преку антиката, па сè до доцноримскиот период.
Археолошките истражувања покажуваат дека првата населба на овој рид била формирана уште во 8 или 7 век пред новата ера. Со текот на вековите, населбата прераснала во урбанизиран антички град со развиена економија, култура и сопствено ковање пари.
Она што го прави Исар Марвинци посебен е фасцинантниот број на артефакти пронајдени на локалитетот. При официјалните ископувања откриени се:
Монетите пронајдени тука, од кои некои се ковани токму во локалната ковачница, потврдуваат дека градот бил важен трговски центар кој ги поврзувал Егејот и централниот Балкан.
И покрај обемните истражувања, најголемата мистерија врзана за Исар Марвинци е идентитетот на самиот град. Археолозите и историчарите со децении водат дебата околу тоа кое античко име му припаѓа на овој импозантен центар.
Еден дел од научната јавност смета дека станува збор за древниот град Идомена (Идомене), значаен пункт споменат во историските извори кој се наоѓал на главната комуникација долж реката Аксиос (Вардар). Други истражувачи, пак, го идентификуваат локалитетот како Доберос, град кој исто така играл клучна улога во регионот. Додека не се пронајде клучен епиграфски споменик (камен натпис) што недвосмислено ќе го потврди името, Исар Марвинци останува градот со две можни славни истории.
За жал, новинарските извештаи за Исар Марвинци често не се врзани само за научните триумфи, туку и за криминалот. Овој локалитет со години претставува една од најчестите мети на „дивокопачите“ во државата.
Поради огромното пространство и тешкотиите за негово 24-часовно физичко обезбедување, организирани групи опремени со метал-детектори и тешка механизација нелегално го прекопуваат теренот. Оваа девастација не значи само кражба на вредни предмети кои завршуваат на црниот пазар, туку и трајно уништување на археолошките слоеви – културниот контекст без кој предметите ја губат својата историска вредност.
Стручњаците апелираат дека институционалната заштита мора драстично да се зголеми. Исар Марвинци поседува огромен потенцијал да прерасне во првокласна туристичка атракција. Со соодветна конзервација, изградба на инфраструктура за посетители и промоција, локалитетот може да стане клучен двигател на културниот туризам во валандовскиот крај.
Дотогаш, ридот над Марвинци ќе продолжи тивко да ги чува своите тајни, чекајќи го денот кога неговата целосна приказна конечно ќе биде раскажана и соодветно заштитена за идните генерации.
